Dobór narzędzi do kaligrafii nie jest sprawą przypadku — każde z nich wpływa na możliwe do uzyskania efekty. Różnica między stalówką płaską a stalówką sprężystą to różnica między całkowicie oddzielnymi rodzinami stylów pisma. Ten artykuł opisuje najważniejsze kategorie narzędzi i ich zastosowania.
Stalówki — podział według kształtu
Stalówka płaska (italic / broad nib)
Podstawowe narzędzie do kaligrafii gotyckiej, italic, uncial i pokrewnych stylów. Końcówka jest ścięta poziomo lub pod kątem. Przy pionie linii daje grubą kreskę, przy poziomie — cienką. Efekt zależy wyłącznie od kąta, pod którym trzyma się stalówkę do papieru.
Typowe marki: Brause (seria Steno, Rose), Speedball (C1-C6), William Mitchell (Roundhand). Szerokości dostępne od 0,5 mm do 5 mm.
Stalówka sprężysta (pointed / flexible nib)
Używana do kopersztychu (copperplate), Spencerian i Business Hand. Końcówka jest ostro zakończona — grubość linii uzyskuje się przez nacisk, który rozdziela gałązki stalówki. Im silniejszy nacisk, tym szersza linia.
Technicznie trudniejsza niż stalówka płaska, bo wymaga precyzyjnej kontroli nacisku przez cały czas. Typowe modele: Gillott 303, Hunt 101, Leonardt Principal EF.
Stalówka do brush lettering
Właściwie nie stalówka, ale pędzel z długim, elastycznym włosiem lub marker z elastyczną końcówką (np. Pentel Fude, Tombow Fudenosuke). Daje efekty zbliżone do kaligrafii wschodniej — duże kontrasty linii uzyskuje się zmieniając nacisk w trakcie jednego pociągnięcia.
Obsadki
Obsadka (pen holder) to uchwyt, w którym osadza się stalówkę. Dzielą się na:
- Proste (straight holder) — zwykły cylindryczny uchwyt; używany do większości stylów kaligraficznych
- Ukośne (oblique holder) — mają boczny zacisk dla stalówki, co automatycznie ustawia ją pod kątem; stosowane głównie do kopersztychu i Spencerian, gdzie kąt stalówki do papieru wynosi ok. 55°
Materiał obsadki (plastik, drewno, metal) nie wpływa na efekty pisania — liczy się wyłącznie pewne trzymanie i komfort.
Atramenty
Tusz kreślarski (India ink)
Gęsty, wodoodporny, głęboko czarny. Doskonały do kaligrafii wystawowej. Ma wadę: po wyschnięciu w stalówce zatyka ją i jest trudny do usunięcia. Wymaga regularnego płukania po każdym użyciu.
Atrament Iron Gall
Historyczna receptura stosowana od wieków. Na początku ma kolor niebieskoszary, po utlenieniu ciemnieje do głębokiej czerni. Mniej gęsty niż tusz kreślarski — łatwiej płynie ze stalówki. Kwasowy skład powoduje jednak z czasem korozję metalowych części.
Atramenty farbowe (dye-based)
Szerokie spektrum kolorów, płynne, nie zatykają stalówek. Nieodporne na wodę po wyschnięciu. Stosowane gdy ważna jest kolorystyka, nie trwałość.
Atramenty z dodatkiem miki (shimmer/glitter inks) wyglądają efektownie, ale szybko zatykają stalówki — zwłaszcza wąskie. Do kaligrafii najlepiej używać ich z szerokim grotem lub pędzlem.
Papier
Wybór papieru wpływa na efekty kaligrafii bardziej, niż wiele osób przypuszcza. Krytyczne parametry:
- Gramatura — minimum 80 g/m², optymalnie 90–120 g/m²; cienki papier przebija się atramentem i rozmazuje
- Gładkość — papier zbyt szorstki rozrywa końcówkę stalówki; zbyt gładki (np. powlekany) powoduje ześlizgiwanie
- Bezzakwasowość — papier kwaśny żółknie z czasem; do prac archiwalnych konieczny papier acid-free
Dobrze sprawdzają się: papier do kopiarek marki HP (Premium lub Business), papier Clairefontaine, szkicowniki Rhodia. Klasyczny papier pergaminowy (nie pergamin zwierzęcy) jest popularnym wyborem do prezentacji.
Pióra gęsie i trzcinowe
Historyczne narzędzia, które poprzedzały metalowe stalówki. Pióro gęsie (quill) było standardowym narzędziem pisarskim w Europie od VI do XIX wieku. Wymaga regularnego przycinania — stąd pochodzi słowo „penknife" (scyzoryk).
Trzcinowe pióro (calamus) to jeszcze starsza forma, stosowana od starożytności w Egipcie i na Bliskim Wschodzie. W kaligrafii arabskiej i hebrajskiej używa się go do dziś.
Oba narzędzia można nadal kupić — pióra gęsie są dostępne w specjalistycznych sklepach kaligraficznych i przez Internet. Ich użycie jest znacznie bardziej wymagające niż metalowych stalówek, ale dają specyficzne efekty niedostępne przy tradycyjnym sprzęcie.
Pozostałe akcesoria
- Podkładka kaligraficzna — miękka materia pod papier amortyzuje nacisk stalówki; pozwala uzyskać płynniejsze linie
- Linijka i linie prowadzące — wzorniki z liniami pomocniczymi są niezbędne przy nauce każdego stylu; można je drukować samodzielnie
- Bibuła — do suszenia nadmiaru atramentu bez rozmazania
- Płyn do mycia stalówek — woda z delikatnym detergentem; stalówek nie należy zostawiać w atramencie między sesjami
